Vrouwen in de scheepsbouw

Ondanks dat de scheepsbouw- en reparatiesector door de eeuwen heen per definitie een volledig door mannen gerunde bedrijfstak was, is daar in de vorige eeuw de deur toch voorzichtig op een kier gezet voor het toelaten van vrouwelijke werknemers.

Bij de Nederlandsche Scheepsbouw Maatschappij (NSM) en de Nederlandsche Dok Maatschappij (NDM) was dit in de eerste helft van de twintigste eeuw niet anders. Helaas is niet bekend hoe en onder welke voorwaarden en omstandigheden de eerste vrouwen bij deze werven werden ontvangen. Evenmin is het exacte aantal vrouwen bekend dat voor de tweede wereldoorlog bij beide bedrijven werkzaam was.

Wel is zeker dat vrouwen niet op de werkvloer werden toegelaten. Een bedrijf waar vuil, rook, stank, lawaai en gevaar de boventoon voerden was ook niet echt een vrouwvriendelijke omgeving te noemen. Ongetwijfeld zal een deel der mannelijke werknemers het een en ander met argwaan hebben bekeken en eveneens zonder twijfel zullen er vele foute grappen zijn gemaakt. Dit kon immers nooit goed gaan, wat had een vrouw op de werf, op hun werf te zoeken.

Dames van de boekhouding - Bron: NDSM Werfmuseum

Dames van de boekhouding – Bron: NDSM Werfmuseum

Koffiedames tijdens een receptie - Bron: NDSM Werfmuseum

Koffiedames tijdens een receptie
Bron: NDSM Werfmuseum

Koffiedames - Bron: NDSM Werfmuseum

Kofiedames – Bron: NDSM Werfmuseum


 
 
Aan de andere kant, veel vrouwen zullen wellicht de stap niet hebben durven nemen of zij mochten vanuit hun omgeving niet naar een scheepwerf. Veel bedrijfstakken ook, waaronder met name de zware industrie, waren niet toegerust tot het in dienst nemen van vrouwen. En zeker ook de vooroordelen zullen een rol hebben gespeeld. Wat de negatieve meningen binnen de arbeiderspopulaties dan ook mochten zijn geweest, er kwamen vrouwen op de werf! De directies hadden besloten.

Hoe dit bij de NDM is verlopen is, is niet helemaal duidelijk. Wel is uit in ons bezit zijnde informatie gebleken dat er aldaar voor de tweede wereldoorlog minstens vier vrouwen werkzaam zijn geweest. Alle vier als werkster. Twee van hen zijn in 1924 in dienst getreden, een in 1926 en een ander in 1928. Wonderlijk is dat deze informatie bij de NSM niet is teruggevonden. Werden er soms werksters ingehuurd via een buitenfirma (schoonmaakbedrijf)? Het is mogelijk.

Maar de NSM was niet geheel zonder een vrouwelijke werkneemster. Enkelvoud? Ja, inderdaad, één vrouw. Dit was mejuffrouw Kram. Zij kwam op 1 april 1926 als 18 jarige bij de NSM in dienst als mejuffrouw en is dit tot haar vertrek in 1968 gebleven. Het onderscheid tussen mejuffrouw, juffrouw en mevrouw is op haar niet van toepassing geweest. Zij was ook een van de schaarse vrouwen die een bedrijfsjubileum heeft meegemaakt, twee zelfs. Een vijfentwintig en een veertigjarig jubileum vielen haar ten deel. Zij begon als telefoniste en voor de tweede wereldoorlog was zij lange tijd de eerste en ook enige vrouw in vaste dienst bij de NSM. Het is eerder gezegd, het was een mannenbolwerk.

Als het gaat over het aannemen van vrouwen bij de NSM en NDM dan stonden er zeker geen rijen dames voor de poort te wachten om te worden aangenomen. Het personeelsoverzicht, dat overigens niet volledig is maar toch bijna 14.000 namen bevat, toont pas ná de tweede wereldoorlog een stijgend aantal vrouwen in loondienst. Het grote aantal namen wil echter niet zeggen dat zij allemaal gelijktijdig in dienst waren. Een huwelijk stond gelijk aan ontslag, niet meer werken voor een baas maar klaar staan voor man en kinderen, dat was volgens de geldende normen het ultieme doel.

Het gevolg was dat er een groot verloop was in het sterkte. Later is dit beleid aangepast. Vrouwen kregen een stem en lieten zich horen. Vrouwenbewegingen en emancipatie hebben veel invloed gehad op de positie van de vrouw, ook op de werkvloer. Wat niet wil zeggen dat de strijd al gestreden is.

Ponstypistes afdeling Hollerith – Bron: NDSM Werfmuseum

Maar nog steeds gold wel dat zij in de tweede helft van de vorige eeuw niet op de hellingen, in de dokken en werkplaatsen of aan boord te vinden waren. Waar dan wel? Er is een flink aantal beroepen bekend met een overwegend vrouwelijke bezetting op de werf zoals: koffiedame/serveerster later ook cafetariamedewerkster, (pons)typiste, bibliothecaresse, (directie)secretaresse, laborante, maatschappelijk of sociaal (mede)werkster, gezinsverzorgster, telefoniste, telexiste, tekenaar, juriste en receptioniste. Het grootste verloop vond volgens het personeelsoverzicht bij de koffiedames plaats. Werd de aanwezigheid en inzet van al deze dames gewaardeerd? Volgens een brief van een der NDSM directeuren, Ir. C.J. Scherpenhuijsen, zeker wel.

In 1975, het Internationale Jaar van de Vrouw, ontvingen alle dames in loondienst bij de NDSM een bruine enveloppe met daarin een in cellofaan verpakte sjaal en een begeleidende brief. De aanhef was op zich al bijzonder, bij de NDSM waren de afstanden tussen directie, leidinggevenden en de werkvloer groot en strikt gescheiden. Familiair en amicaal gedoe tussen de verschillende bloedgroepen was niet gebruikelijk. Dat de directeur begon met de aanhef “Lieve Dames” is daarom opmerkelijk.

De brief gaat verder:
De N.D.S.M. is een bij uitstek “mannen-bedrijf”; van de totale bedrijfsbezetting neemt U nog geen 2% voor Uw rekening. In het “Jaar van de Vrouw” meenden wij dan ook eens speciaal de aandacht te moeten vestigen op onze dames-werkneemsters. Uw charmante verschijningen zijn vaak een bron van inspiratie en het feit dat U hier werkt wordt door velen bijzonder op prijs gesteld. Als bewijs van onze waardering vindt U hierbij een ingesloten sjaal. Wij hopen dat U hem vaak zult dragen en wij menen dat hij – middels het embleem – de band tussen N.D.S.M. en haar werkneemsters onderstreept.
De Directie.

1967. cheffin mej. Kram - Bron: NDSM Werfmuseum

1967. cheffin mej. Kram
Bron: NDSM Werfmuseum

Helaas is niet bekend hoeveel werknemers in 1975 bij de NDSM in dienst waren dus blijft 2% in dit geval niet meer dan een getal. Hoe de man/vrouw verhouding toen was zal altijd een vraag blijven want de NDSM hield in 1979 op te bestaan. Zouden de sjaals vaak gedragen zijn?

Tenslotte, mejuffrouw Kram eindigde haar carrière bij de NDSM als cheffin van de telefonistes.

Dit artikel is geschreven door Ruud van der Sluis en is al eerder gepubliceerd op 6 december 2017.
 
 
Bron: NDSM Werfmuseum en Stichting NDSM Herleeft
 
lijn
 

Gerelateerde artikelen
ADM
Baanderij
Verschure & Co.