Nieuwendam

Het huis van de Doopgezinde gemeente.Foto: Ruud Slagboom, 2014

Het huis van de Doopgezinde gemeente.
Foto: Ruud Slagboom, 2014

Nieuwendam ligt in het Stadsdeel Amsterdam-Noord van de gemeente Amsterdam in de Nederlandse provincie Noord-Holland.
De naam is ontstaan toen hier in 1516 na een dijkdoorbraak een nieuwe dijk of dam werd aangelegd. Die naam ging over op het daarna ontstane dijkdorp. De tegenwoordige wijk Nieuwendam omvat het tuindorp Nieuwendam (gebouwd 1924-1934 en 1948-1955), het tuindorp Buiksloot (omstreeks 1932), de tuinstad Nieuwendam-Noord (1963-1968) en de Buikslotermeer (1966-1975).

Geschiedenis
Nieuwendam is geheel ingesloten door de bebouwing van de stad Amsterdam. Het was vroeger een zelfstandig dorp dat aan de Nieuwendammerdijk ligt. De Nieuwendammerdijk heette van 1860 tot 1924 de Noorder IJ- en Zeedijk en daarvoor de Waterlandse Zeedijk.

Nieuwendammerdijk, kapiteinshuisje.Foto: Ruud Slagboom, 2014

Nieuwendammerdijk, kapiteinshuisje.
Foto: Ruud Slagboom, 2014

Het dorp Nieuwendam heeft in de 14de eeuw een voorganger gehad met de naam Zosenerdam. Dit dorp lag wat zuidelijker aan het IJ. Daar vandaan ging een veer naar de overkant. Het dorp is in een stormvloed verzwolgen. Er is toen meer landinwaarts een nieuwe dijk gelegd. Hier is Nieuwendam ontstaan. Een eerste vermelding van deze naam is van 1507. Echter, doordat het Buikslotermeer aan de andere kant ook steeds groter werd, bleef slechts een smalle strook land over. Het Buikslotermeer dreigde bij het IJ getrokken te worden. Na de dijkdoorbraak als gevolg van de Sint-Jeronimusvloed werd in 1516 eindelijk een stevige dam tussen het Buikslotermeer en het IJ aangelegd.

Tijdens de Allerheiligenvloed in 1570 brak de dijk alweer, nu aan de oostkant van Nieuwendam. Hierdoor ontstond de Schellingwouderbreek. Kort daarop kwam Nieuwendam midden in de gevechtszone van de opstand tegen het Spaanse gezag te liggen. Alle inwoners moesten vluchten. Het merendeel ging naar Monnickendam. Het Spaanse leger verwoestte in 1573 zonder uitzondering alle gebouwen van Nieuwendam. Ook de dijken werden doorgestoken. Nadat Amsterdam, vrijwel ongeschonden, in 1578 ook de kant van Oranje had gekozen, lag Nieuwendam er verwoest en verlaten bij. Met subsidie van Willem van Oranje zijn toen de dijken hersteld. Daarna is de wederopbouw van Nieuwendam begonnen. Door de inpoldering van de Buikslotermeer (1623-1628) werd het gevaar van het water van de andere kant bezworen. Daarna zijn er nog veel watersnoden in Waterland geweest (bijvoorbeeld in 1775 en in 1825) maar het dorp Nieuwendam is daar niet meer door bedreigd.

Door de stad ingesloten dorp
Bij de aanleg van het Noordzeekanaal (1872-1877) is ook de Nieuwendammerham, het deel van het IJ ten zuiden van Nieuwendam, ingepolderd. Dit werd grondgebied van Amsterdam. Deze stad legde het Vliegenbos aan en daarachter vestigde zich industrie. De laatste watersnood in Waterland was van 1916. Deze was de aanleiding voor het opgeven van de zelfstandigheid van het dorp. Nieuwendam werd in 1921 bij Amsterdam gevoegd. Kort daarna werden ten noorden van Nieuwendam Tuindorp Nieuwendam (1924-1934) en Tuindorp Buiksloot (1931-1932) gebouwd. Nieuwendam was nu door de stad ingesloten. Het centrale plein met de winkels van het tuindorp werd het Purmerplein.

Kapiteinhuisje met klokgevel.Foto: Ruud Slagboom, 2014

Kapiteinhuisje met klokgevel.
Foto: Ruud Slagboom, 2014

Bebouwing
In 1573 zijn door het Spaanse leger alle huizen van Nieuwendam verwoest. De wederopbouw is pas na 1581 op gang gekomen. Binnendijks (aan de noordkant) zijn toen weer houten huizen met rieten daken gebouwd. Vanwege brandgevaar zijn rieten daken in de loop van de 17de eeuw verboden. In 18de eeuw werden de huizen vaak voorzien van klokgevels volgens de bouwstijl uit die tijd. Het was een populaire plek voor gepensioneerde kapiteins om te gaan wonen. Er was toen nog vrij zicht op het IJ en men kon dus de grote zeilschepen in de verte zien. Het werd wel de ‘kapiteinshemel’ genoemd.

Houten huizen met klokgevels zijn het meest bijzonder van de bebouwing van Nieuwendam. In totaal zijn 40 houten huizen rijksmonument. De houten gevels werden wegens houtrot wel vervangen. De nieuwe gevel werd dan volgens de laatste mode vormgegeven. Veel van de gevels stammen hierdoor uit de 19de eeuw. Dit zijn vaak klokgevels. Enkele hebben unieke friezen in empirestijl zoals van Nieuwendammerdijk 359.

Aan het eind van de 19de eeuw maakt Nieuwendam een grote groei door. De bebouwing breidt zich dan in rap tempo uit in alle richtingen. Er kon toen ook buitendijks gebouwd worden omdat het IJ van de Zuiderzee afgesloten was. Aanvankelijk werden nog traditionele houten huizen gebouwd maar later steeds meer bakstenen huizen. Een voorbeeld hiervan zijn de ziekenappartementen in neoclassicistische bouwstijl uit 1875 (Nieuwendammerdijk 300-308), die Johann Georg Mezger hier liet bouwen op grond die hem was geschonken door een Zweedse prinses. Er werden zelfs wel houten huizen met klokgevels gesloopt om er een stenen huis voor terug te bouwen. Veel stenen huizen zijn gebouwd aan de westzijde en de oostzijde van de Nieuwendammerdijk en aan het Meerpad, waardoor Nieuwendam toen sterk is gegroeid. Deze bebouwing is grotendeels bewaard gebleven.

Ziekenappartementen

Ziekenappartementen die Johann Georg Mezger hier liet bouwen op grond die hem was geschonken door een Zweedse prinses.
Foto: Ruud Slagboom

In het begin van de 20e eeuw wilde de gemeente Nieuwendam uitbreiden met arbeiderswoningen en villa’s ten noorden van de Nieuwendammerdijk. Dit werd mogelijk door bijdragen van de rijksoverheid, die op basis van bepalingen uit de nieuwe Woningwet meebetaalde aan sociale woningbouw, als dit werd gebouwd door erkende woningbouwverenigingen. Daarom werd in Nieuwendam de Bouwvereeniging Nieuwendams Belang opgericht, met burgemeester mr. dr. J. Versteeg als voorzitter. In 1915 kon pas worden begonnen met de bouw, ter hoogte van de huidige Nieuwendammerstraat/ hoek Molengouw. Door de watersnoodramp van 1916 en de Eerste Wereldoorlog stokte de bouw. Na de annexatie van Nieuwendam door de gemeente Amsterdam werd een nieuw plan gemaakt, dat resulteerde in het Tuindorp Nieuwendam zoals we dat nu kennen. Het werd gebouwd tussen 1924 en 1934.

Na de Tweede Wereldoorlog diende zich een nieuwe periode van woningnood aan. Het Algemeen Uitbreidingsplan uit 1935 voorzag al in nieuwbouw ten westen van de Nieuwendammerstraat. In 1949 waren de Airey-woningen van architect J.F. Berghoef rond het Enkhuizerplein de eerste na-oorlogse woningen die werden gebouwd in Nieuwendam. Direct hierop volgde de bouw van een omvangrijke uitbreiding met bakstenen eengezinswoningen rond de Purmerweg en Molengouw, volgens een stedenbouwkundig plan van Jakoba Mulder, een architecte in dienst van de gemeentelijke dienst Stadsontwikkeling. In een van deze eengezinswoningen van de Gemeentelijke Woningdienst Amsterdam aan de Nibbixwoudstraat kwamen in 1957 geschiedenisleraar Henk Vonhoff en zijn vrouw Louise Luijendijk te wonen.

In 1964 werd begonnen met de uitbreiding van Nieuwendam in noordelijke richting. Hier ontstond de wijk Nieuwendam-Noord.

Rietland
Het Rietland ligt ten zuiden van oostelijk deel van de Nieuwendammerdijk. Het heeft lang gefunctioneerd als voorland ter bescherming van de dijk. Bij de aanleg van het Noordzeekanaal is het ingepolderd. Aanvankelijk werd het gebruikt voor de teelt van aardappelen, uien en bieten. Rond 1930 werd in de oosthoek een industrieterrein aangelegd met onder meer grote tanks voor opslag van waterglas. In 1949 werd de nu nog bestaande scheepswerf Oranjewerf opgericht. Door de uitbreiding van de chemische fabriek Ketjen in 1956 is de volledige strook van het Rietland langs het IJ af gegaan. Voor deze uitbreiding is het zijkanaal naar Nieuwendam verlegd met de knik die er nu nog in zit. Voor die tijd kon men vanuit de haven van Nieuwendam het IJ zien.

In 1957 is aan de oostzijde van Nieuwendam een boogbrug gebouwd. Het was de bedoeling om hier onderdoor een weg aan te leggen in het verlengde van de Zuiderzeeweg door het Rietland en het Vliegenbos naar de Meeuwenlaan. Het zijkanaal naar Nieuwendam zou dan overbrugd moeten worden. Dit laatste werd door de Raad van State niet toegestaan omdat dit een te grote belemmering van de toegang tot de haven zou betekenen. De weg is er nooit gekomen en onder de brug staat nu water.

Het resterende Rietland kreeg de bestemming van park maar moest er tot 1983 op wachten totdat dit daadwerkelijk gerealiseerd werd.
 
 
Bron: Wikipedia
 
lijn