Achtergrondinformatie dodenherdenking

Het is al weer twee weken geleden dat op 4 mei de Nationale Herdenking is geweest. Maar toch wil ik er nog even op terug komenl. Want niet iedereen weet precies wie wij nu herdenken. Is het alleen maar de slachtoffers uit de Tweede Wereld oorlog? En wat herdenken we nu precies? De mensen die de kampen niet hebben overleefd?
Het onderstaande artikel geeft op deze vragen een beter beeld cq achtergrondinformatie van wie we nu precies herdenken en het ontstaan van de Nationale Herdenkingsdag.
 

Wie herdenken we?

Op 4 mei herdenken we tijdens de Nationale Herdenking verschillende groepen slachtoffers. De basis voor de herdenking op 4 mei vormen de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen naast militairen voor het eerst ook grote aantallen burgers om. Zowel in Europa als in Zuidoost-Azië zijn velen omgekomen omdat zij in verzet kwamen of als gevolg van oorlogsgeweld of uitputting. Vrijwel de meeste slachtoffers vielen echter door doelbewuste en systematische vervolging en moord. Onder hen waren Joden, Sinti en Roma en andere groepen die de nazi’s als minderwaardig beschouwden. Sinds 1961 herdenken we ook de Nederlanders die zijn omgekomen toen ze van overheidswege uitgezonden waren in het buitenland. Zij zijn slachtoffer geworden tijdens een conflict of oorlogsgeweld waarbij de Staat der Nederlanden betrokken was.

In het memorandum voor de herdenking is vastgelegd wie we precies herdenken op 4 mei:
“Tijdens de Nationale Herdenking op 4 mei herdenken wij allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties.”

Herdenkingsmonument in Oostzaan – Bron: Stichting NDSM Herleeft

 

Wat herdenken we?

De Tweede Wereldoorlog heeft honderdduizenden Nederlanders het leven gekost. Deze slachtoffers herdenken we op 4 mei én op andere dagen door het jaar heen. Het is en blijft belangrijk om stil te staan bij het leed dat de Tweede Wereldoorlog heeft veroorzaakt.

Deze slachtoffers zijn overleden door veel verschillende gebeurtenissen tijdens de oorlog, en ook erna vielen er nog slachtoffers als gevolg van de oorlog door verwondingen en/of trauma’s. Gebeurtenissen die bij de overlevenden en nabestaanden in het geheugen gegrift staan. Welke gebeurtenissen zijn dat?

Het is erg moeilijk om een volledig overzicht te geven, omdat het oorlogsgeweld zoveel impact heeft gehad. Van grote tot kleine gebeurtenissen, waarbij ook het aantal slachtoffers enorm varieert. Voor de nabestaanden maakt dit onderscheid echter niet uit, zij verloren hun dierbaren.

Een volledig overzicht geven is dus ondoenlijk. In de komende periode gaat het Platform WOII zich hier ook over buigen. Wij kunnen nu wel een opsomming geven van gebeurtenissen waarbij Nederlanders om het leven kwamen. Deze opsomming kan helaas nooit volledig zijn, dus wij houden ons aanbevolen voor aanvullingen.

Bombardementen
Executies
Vervolging
Honger/kou
Verwaarlozing
Opsluiting
Beschietingen
In dienst van het Nederlandse leger
Op zee/koopvaardij
Tijdens het strijdgeweld
In de kampen in Nederlands-Indië

De Sint-Ritakerk en het klooster na de bombardement – Bron: Beeldbank Amsterdam

 

Geschiedenis Nationale Herdenking

Verschillende landen herdenken op een vaste dag in het jaar hun landgenoten die als gevolg van oorlog zijn omgekomen. Landen die bij de Eerste Wereldoorlog betrokken waren kennen daarom een langere traditie van herdenken dan wij. In Nederland is de Nationale Herdenking direct na de Tweede Wereldoorlog ontstaan en vindt altijd plaats op de avond voorafgaand aan 5 mei. Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog leven we in Nederland in vrede en vrijheid, maar toch gaat er geen dag voorbij zonder dat ergens in de wereld een oorlog woedt. In al die jaren is Nederland bij meer dan vijftig oorlogssituaties en vredesoperaties betrokken geweest.

Particulier initiatief
De organisatie van de Nationale Herdenking was tot 1988 een kwestie van particulier initiatief. In 1946 nam de Commissie Nationale Herdenking, die voortkwam uit het verzet en in regeringskringen veel gezag had, daarin het voortouw. Deze commissie stelde ook richtlijnen op voor de lokale herdenkingen die meestal werden gehouden op plaatsen waar mensen in de oorlog gefusilleerd waren. De enige relatie met de Nationale Viering van de Bevrijding op 5 mei was dat de herdenking er aan vooraf ging.

Voorafgaand aan de stille tochten en de twee minuten stilte om acht uur ‘s avonds werd vanaf 1947 ‘s middags een herdenkingsbijeenkomst met een cultureel en internationaal karakter gehouden in de Ridderzaal op het Binnenhof in Den Haag. Hier werd ook het Corps Diplomatique voor uitgenodigd.

Van 1946 tot 1968 werd de Nationale Herdenking regelmatig naar 3 mei verschoven als 5 mei op een zondag viel. Daaraan kwam officieel een einde toen de regering in 1968 besloot de herdenking altijd op 4 mei te houden.

Naar de Dam
Het Nationaal Monument op de Dam werd in 1956 onthuld. Vanaf 1961 werd de Nationale Herdenking hier gehouden om vier uur ‘s middags in aanwezigheid van H.M. de Koningin. Een herdenkingsdienst in kerken ging hier aan vooraf. Voor de Herdenking op de Dam werden op aandringen van de regering verschillende militaire herdenkingen samengevoegd met de herdenking in de Ridderzaal. Vanaf dat moment worden tijdens de Nationale Herdenking ook militairen herdacht die na 1945 zijn omgekomen.

Vanwege de Haagse wortels van de Commissie Nationale Herdenking werd in 1965 en 1970 nog een herdenkingsbijeenkomst met het Corps Diplomatique in de Ridderzaal gehouden, maar deze is hierna afgeschaft. Sindsdien houdt het parlement in de ochtend van 4 mei een herdenking bij de Erelijst Gevallenen in de hal van de Tweede Kamer.

Herdenking op de Dam in 1954 – Bron: Commons Wikimedia – Fotograaf: Wim van Rossom

Naar acht uur
Toen de belangstelling voor 4 en 5 mei in de jaren tachtig sterk was teruggelopen, besloot de regering in te grijpen. Eind 1987 werd het Nationaal Comité 4 en 5 mei ingesteld om het draagvlak voor 4 en 5 mei onder de bevolking te vergroten en meer samenhang tussen de twee dagen te realiseren. Een belangrijke stap in de vernieuwing van 4 mei was in 1988 de verschuiving van de Nationale Herdenking op de Dam naar acht uur ͛s avonds. Sindsdien wordt de Nationale Herdenking op de Dam ook op televisie uitgezonden.

Vernieuwing
Het Nationaal Comité 4 en 5 mei heeft sinds 1988 in overleg met organisaties van oorlogsgetroffenen voortdurend gezocht naar een vormgeving van de herdenking waarin zoveel mogelijk mensen zich kunnen herkennen. Daarbij is veel aandacht besteed aan muzikale en literaire bijdragen die de gevoelens rond de herdenking uitdrukken. Zo wordt sinds 1992 tijdens de bijeenkomst in De Nieuwe Kerk de 4 mei-voordracht gehouden en leest sinds 1998 een jongere een eigen gedicht voor op de Dam.

In 2000 kreeg de herdenking op de Dam een nieuwe opzet. Er werd speciale muziek voor de ceremonie gecomponeerd en het aantal kransen werd van ruim tachtig teruggebracht naar tien. Tijdens de kranslegging ontstond er een prominente rol voor de eerste generatie die na de twee minuten stilte vijf algemene kransen legt. Drie daarvan worden gelegd ter nagedachtenis aan de verzetsdeelnemers, de vervolgingsslachtoffers en de burgerslachtoffers.

Om de betrokkenheid van nieuwe generaties zichtbaar te maken, leggen sinds 2005 kinderen van Amsterdamse basisscholen die meedoen aan het project Adopteer een Monument na de kranslegging bloemen bij het Nationaal Monument.

Sinds 2007 zijn in de erecouloir op de Dam ook zogenaamde ‘jonge’ veteranen vertegenwoordigd die de afgelopen decennia voor Nederland als militair actief zijn geweest tijdens vredesoperaties.

Publieke discussie
Naarmate de publieke belangstelling voor de Nationale Herdenking groeide, werd 4 mei ook vaker onderwerp van discussie in de media. Dit betreft onder andere de wenselijkheid van de aanwezigheid van Duitsers en het dringende verzoek om de verschrikkingen van de vervolging beter in het memorandum voor de herdenking tot uitdrukking te brengen.
 
 
Bron: 4 & 5 mei Nationaal Comité
 
 

X